Σάββατο, 9 Φεβρουαρίου 2019

Η Προφητεία του κόκκινου κρασιού





  9 Φεβρουαρίου 2019 

Προσωπική άποψη: Έλενα Στανιού



Το μυθιστόρημα της Λότης Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου «Η προφητεία του κόκκινου κρασιού», που εμπεριέχει στοιχεία κοινωνικά, ιστορικά, ταξιδιωτικά και μυθιστορηματικής βιογραφίας, αναφέρεται σε ένα ταξίδι της Όλγας Νόιγκερ και του πατέρα της Αλέξη Νόιγκερ στο θρυλικό Μελένικο, στον «Μυστρά του Βορρά», που τώρα ανήκει στη Βουλγαρία. Γίνεται αφορμή να ζωντανέψει το παρελθόν αυτής της βυζαντινής πόλης, κέντρου του ελληνισμού, όπως το έζησαν γνωστές οικογένειες που βίωσαν την ακμή και την πτώση του.

Έρχονται στο φως σημαντικοί σταθμοί της πολυτάραχης ιστορικής του πορείας, από τον καιρό του Ρήγα Βελεστινλή και της Φιλικής Εταιρείας ως τους Βαλκανικούς Πολέμους και την καταστροφή του, τον Αύγουστο του 1913, όταν μετά το Συνέδριο του Βουκουρεστίου, κατά το οποίο οι Μεγάλες Δυνάμεις το παραχώρησαν στη Βουλγαρία, οι χιλιάδες κάτοικοί του πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς. Πρόσωπα πραγματικά και φανταστικά, μέσα από την καθημερινή τους ζωή, φανερώνουν πτυχές της Νεοελληνικής ιστορίας που συχνά μένουν στη σκιά ή στο περιθώριο, αλλά και αρχές της ισότητας, της δικαιοσύνης, της δημοκρατίας και της διακυβέρνησης του Μελένικου.

Στο βιβλίο, συναντά κανείς αξιόλογα δείγματα από τον χώρο της λογοτεχνίας, της ποίησης, της μουσικής και του τύπου. Ο αναγνώστης βλέπει σε πολλά σημεία του βιβλίου να γίνεται αναφορά στον Οδυσσέα Ελύτη, τον Μπετόβεν, τον Σούμπερτ και τον Σοπέν, τον Ρήγα Φεραίο, τον Ίωνα Δραγούμη, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη για τη Φόνισσα, τον Μισέλ Παγιαρέ, τον Κωνσταντίνο Χρηστομάνο, ενώ μαθαίνει τίτλους παλιών εφημερίδων, όπως ο Ερμής ο Λόγιος του Άνθιμου Γαζή, o Ελληνικός Τηλέγραφος του Δημήτριου Αλεξανδρίδη, ο Απόλλωνας του Αναστάσιου Πολυζωίδη, η γαλλική εφημερίδα Le Petit Journal και μελέτες σχετικές με το Μελένικο και την ιστορία του.

Παρατηρώντας κανείς τα εξωτερικά διακείμενα που ενσωματώνει η συγγραφέας στην Προφητεία του κόκκινου κρασιού, οδηγείται στο συμπέρασμα ότι πρόκειται καταρχάς για ένα ιστορικό κείμενο, που πλαισιώνεται, όμως, από στοιχεία μυθιστορηματικού χαρακτήρα. Είναι ένα πολυσχιδές έργο, στο οποίο λαμβάνουν χώρα δύο παράλληλες αφηγήσεις. Η μία ξεκινάει στις 30 Ιουλίου 2005 και τελειώνει στις 4 Αυγούστου 2005 και αφορά στο ταξίδι που κάνει η Όλγα με τον πατέρα της στο Μελένικο.

Στο ταξίδι αυτό, η Όλγα θα συναντήσει έναν φοιτητή και θα γνωρίσουν παρέα τη σημερινή μορφή της πόλης του Μελένικου, θα προβληματιστούν με την παράξενη συμπεριφορά ενός γέροντα «μάντη» που θα γνωρίσουν εκεί και θα ξεδιαλύνουν τα προσωπικά τους αισθήματα. Η αφήγηση αυτή αποτελεί το μυθιστορηματικό κομμάτι του βιβλίου, που είναι το δέκατο πέμπτο από τα βιβλία που αποτελούν τον μυθιστορηματικό κύκλο των δεκαοχτώ κειμένων της Πέτροβιτς που ξεκίνησε το 1976 με το Μικρό αδελφό. Πλησιάζει η ενηλικίωση για πολλούς από τους ήρωες, η ωριμότητα και το γήρας για άλλους. Έρχεται, με άλλα λόγια, ο επίλογος του Bildungsroman της Πέτροβιτς, όπου φτάνουν στη λύση πολλά από τα ζητήματα που απασχολούσαν τους ήρωες, αλλά και τους αναγνώστες.

Για φαντάσου πρόβλεψη! Τι «βαθυστόχαστες» κοινοτυπίες Θεέ μου. Ότι ένα ταξίδι κάνει συνήθως καλό γενικά και ιδιαίτερα στις αισθηματικές απογοητεύσεις είναι πασίγνωστο και χιλιοειπωμένο. Αυτή η αμυδρή ελπίδα ήταν άλλωστε ο λόγος που δέχτηκε η Όλγα την πρόταση του μπαμπά να πάνε στο Μελένικο μέσω Θεσσαλονίκης. Μήπως και ξέφευγε λίγο το μυαλό της από τη σκέψη του Απελλή, μήπως γλίτωνε από την απελπισία που την έπνιγε.

Το κομμάτι αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα οδοιπορικό στο Μελένικο με έντονα, ωστόσο, κοινωνικό περιεχόμενο. Ιδιαίτερο στοιχείο στο βιβλίο αποτελεί η παράλληλη αφήγηση που ξεκινά την 1η Απριλίου 1813 και τελειώνει στις 4 Αυγούστου 1913. Το χωροχρονικό πλαίσιο της αφήγησης αυτής είναι τα εκατό χρόνια ιστορίας του Μελένικου Σερρών, μέχρι που περιήλθε από τις Μεγάλες Δυνάμεις στα βουλγαρικά εδάφη. Πρόκειται για τον τόπο καταγωγής της Λότης Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, γι’ αυτό και ο αναγνώστης θα μάθει αρκετά στοιχεία για την οικογένειά της από τις απαρχές του γενεαλογικού της δέντρου. Επομένως, στην ιστορική αυτή αφήγηση οι περισσότεροι από τους χαρακτήρες είναι πραγματικοί, είτε πρόκειται για προγόνους της συγγραφέως είτε για ιστορικές προσωπικότητες που σημάδεψαν με την παρουσία τους την Ελληνική Ιστορία, θετικά ή αρνητικά. Οι χαρακτήρες αυτοί ενισχύουν την ιστορικότητα της αφήγησης και, με την παράλληλη πορεία τους με τους μυθοπλαστικούς, ενδυναμώνουν και τον κοινωνικό χαρακτήρα του κειμένου.

Οι δύο αφηγήσεις εμπλέκονται, καθώς η Όλγα Νόιγκερ θα αρχίσει να αναζητά στο ταξίδι της απαντήσεις σε οικογενειακά θέματα και θα γνωρίσει πρόσωπα και καταστάσεις που θα αλλάξουν τη ζωή της και θα επηρεάσουν τον χαρακτήρα της. Αναζητά, επίσης, ένα παλιό κειμήλιο της γιαγιά της, Ελισάβετ Βεζούκα-Νόιγκερ, που έχουμε παρακολουθήσει τη ζωή της στο βιβλίο Τραγούδι για τρεις, και θα ανακαλύψει ότι ο παράξενος «μάντης» που μένει στο Μελένικο είναι το μικρό βουλγαρόπουλο που είχε σώσει ο προπάππους της, Άγγελος Βεζούκας, πρωταγωνιστής στο βιβλίο Ο μικρός αδελφός.

Καθώς όλοι σχεδόν οι πρωταγωνιστικοί λογοτεχνικοί χαρακτήρες από τα κείμενα αυτού του μυθιστορηματικού κύκλου της Πέτροβιτς εμφανίζονται στη σύγχρονη αφήγηση της Προφητείας του κόκκινου κρασιού, ο αναγνώστης της συγγραφέως ξαναθυμάται γεγονότα και δράσεις που έζησαν αυτοί οι ήρωες και οδηγείται σε συμπεράσματα και λύσεις. Η εμφανής εσωτερική διακειμενικότητα προϋποθέτει, βέβαια, τη γνώση των προηγούμενων αφηγήσεων, ώστε να αποκτήσει έτσι ο αναγνώστης μία πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τους ήρωες αυτούς, χωρίς ωστόσο αυτό να είναι πλήρως απαραίτητο, καθώς σε κάθε κείμενο όπου παρουσιάζονται γίνεται σαφής η ολοκληρωμένη προσωπικότητά τους. Οι ενδοκειμενικές σχέσεις οδηγούνται στην ολοκλήρωσή τους, αφήνοντας στους αναγνώστες περιθώρια ενδοσυγγραφικής διερεύνησης και παρέμβασης πέραν του κειμενικού τέλους και ανάλογα με την μέχρι τώρα αναγνωστική τους εμπειρία.

Μέσα από την εναλλαγή των αφηγήσεων, των χωροχρονικών δεδομένων, την πληθώρα των μυθοπλαστικών και πραγματικών χαρακτήρων, την ηλικιακή, νοητική και συναισθηματική τους κατάσταση, αλλά και μέσα σε ένα χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των τριάντα ετών, η συγγραφέας Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου, με την Προφητεία του κόκκινου κρασιού και με κεντρικό άξονα την παλιά δοξασία για το χυμένο κόκκινο κρασί, δηλαδή μέσα από ένα πνεύμα αισιοδοξίας και αίσθησης της ηθικής δικαίωσης, οδηγεί πάνω από εξακόσιους μυθιστορηματικούς χαρακτήρες προς την ολοκλήρωση της προσωπικότητάς τους, αλλά και της πολύχρονης μυθιστορηματικής τους πορείας.

Περίληψη: Ένα ταξίδι στο θρυλικό Μελένικο, στον «Μιστρά του Βορρά», γίνεται αφορμή για να ζωντανέψει το παρελθόν της βυζαντινής αυτής πόλης, κέντρου του Ελληνισμού, όπως το έζησαν γνωστές οικογένειες που βίωσαν την ακμή και την πτώση του. Έρχονται έτσι στο φως σημαντικοί σταθμοί στην πολυτάραχη πορεία του από τον καιρό του Ρήγα και της Φιλικής Εταιρείας ως τους Βαλκανικούς πολέμους και την καταστροφή του τον Αύγουστο του 1913, όταν οι χιλιάδες κάτοικοί του πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς. Πρόσωπα πραγματικά και φανταστικά, μέσα από την ατομική τους ζωή φανερώνουν πτυχές της νεοελληνικής ιστορίας που μένουν συχνά στη σκιά ή στο περιθώριο. Παράλληλα, μια νεαρή κοπέλα κι ένας φοιτητής θα γνωρίσουν την τωρινή μορφή της πόλης, που «χτίστηκε μέσα στα βουνά», κατά τον ελύτειο στίχο, θα προβληματιστούν με την παράξενη συμπεριφορά ενός γέροντα «μάντη» και θα ξεδιαλύνουν τα προσωπικά τους αισθήματα. Το ταξίδι αυτό θα σημάνει την αρχή ενός νέου έρωτα.
Το μυθιστόρημα τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο και με το Βραβείο του Ελληνικού Τμήματος της ΙΒΒΥ

Εκδόσεις Πατάκη, 2008, 7η έκδ. 2018
Σελίδες: 312
ISBN: 978-960-16-3028-1

Σάββατο, 2 Φεβρουαρίου 2019

«Κάθε νεράιδα και δουλειά»



Γράφει η Τασούλα Τσιλιμένη
Αν. Καθηγήτρια 
του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας


«...Οι νεράιδες, ως τίτλοι παιδικού βιβλίου τα τελευταία χρόνια έχουν προβληθεί ιδιαίτερα. Βιβλία μεταφρασμένα κυρίως με νεράιδες πασπαλισμένες με χρυσόσκονη, νεράιδες  του σκοτεινού δάσους, του νερού, νεράιδες παντού. Το βιβλίο Κάθε νεράιδα και δουλειά, κινείται σε ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο που αφορά στο κείμενο και στην εικονογράφηση. Έχει το ύφος των ελληνικών λαϊκών παραμυθιών. 

Είναι γνωστό ότι η συγγραφέας υπηρετεί με σοβαρότητα όλα τα είδη της πεζογραφίας με έμφαση στο παιδικό/εφηβικό μυθιστόρημα και τις μικρές ιστορίες, χωρίς όμως να λησμονεί το πρώτο και αγαπητό στα παιδιά λογοτεχνικό είδος, το παραμύθι. Ανατρέχοντας στη λίστα με το εργογραφικό της προφίλ, διαπιστώνει κανείς την συμπάθειά της στο λαϊκότροπο παραμύθι. Σε αυτή την κατηγορία  ανήκει και το παρόν βιβλίο με ιστορίες στις οποίες πρωταγωνιστούν 5 νεράϊδες: η Ονειρένια, η Συννεφένια, η Αστερένια, η Αχτιδένια και η Μελένια. 

Ο ρόλος της κάθε μιας εύκολα αναγνωρίζεται από τα ονόματά τους. Η Ονειρένια είναι αυτή που φέρνει στον ύπνο των παιδιών γλυκά όνειρα, αλλά τι γίνεται όταν στην απόχη της που τα κουβαλά  πιάνονται και κάποια κακά όνειρά; Και τι θα συμβεί όταν η Συννεφένια που διώχνει τα σύννεφα για να λάμπει ο ήλιος, δεν έχει κέφι για δουλειά μια μέρα αφού κάποιος της έβαλε τις φωνές;  Πώς θα συνεχίσει να χτενίζει τα μαλλιά του Ήλιου η Αχτιδένια, όταν η χτένα της μια μέρα πέφτει στη θάλασσα και χάνεται για πάντα; Η Αστερένια που ανάβει όλα τα αστέρια στον ουρανό, βρίσκει λύση και νικά το φόβο της όταν κάποιο βράδυ το φεγγάρι εξαφανίζεται. Και η πέμπτη η μικρότερη η Μελένια που άλλη δουλειά δεν έχει από το να παίζει και να κουβεντιάζει με πεταλούδες και μέλισσες, τι θα κάνει όταν κάποια μέρα θα διαπιστώσει ότι όλοι είναι απασχολημένοι και δεν έχει παρέα στο παιχνίδι της; Τη λύση σε όλες θα δώσει η έκτη νεράιδα η Γνωστική, που μολονότι δεν είναι από τις πρωταγωνίστριες σε καμία από τις πέντε ιστορίες, είναι εκείνη που συμβουλεύει τις άλλες. 

Πέντε τρυφερές παραμυθοιστορίες, που λικνίζουν την φαντασία του παιδιού και το νανουρίζουν με λόγια που μιλούν για την απώλεια, την αξία της εργασίας, την αλληλοβοήθεια, τον  φόβο. Η συγγραφέας ξέρει να υφαίνει τον παραμυθιακό λόγο και να τον χαρίζει στα παιδιά με γλώσσα απλή και τρυφερή, σαν ένα δώρο ψυχής. Βιβλίο  αυθεντικά  λογοτεχνικό, μακριά από την πληθώρα των κειμένων που μας κατακλύζουν τα τελευταία χρόνια και στερούνται κάθε λογοτεχνικότητας, καθώς θυσιάζονται στο πνεύμα της  εξυπηρέτησης της παιδαγωγικής λογοτεχνίας και της «ευέλικτης ζώνης». 

Η Δήμητρα Ψυχογιού κάνει ακόμη πιο χαρούμενες και φωτεινές τις ιστορίες με τα έντονα και λαμπερά χρώματα που χρησιμοποιεί αλλά και με τα πρόσωπα που έχουν κάτι από τις βυζαντινές αγιογραφίες. Το βιβλίο απευθύνεται σε παιδιά μέχρι 10 χρονών...»

Δευτέρα, 17 Δεκεμβρίου 2018

Μικρό «χριστουγεννιάτικο» απόσπασμα*



 «… ΄Εξω έρημοι σχεδόν οι δρόμοι. Mικροί μεγάλοι που είχαν μείνει «εντός των τειχών» ήταν κλεισμένοι στα σπίτια τους τέτοια ώρα, χουζούρευαν ή χάζευαν τηλεόραση. Ο καιρός καλύτερος κάπως. Το κρύο είχε λίγο μαλακώσει, αραιά και μικρά τα σύννεφα στον ουρανό, κι ανάμεσά τους ένας χειμωνιάτικος “ήλιος με δόντια” έλαμπε ακόμα, ευχαριστημένος θαρρείς που είχε καταφέρει επιτέλους να κατατροπώσει το χιονόνερο.
     Η Νιόβη έφτασε όπως πάντα στην ώρα της με μάτια να φέγγουν περισσότερο από ποτέ κι ένα πακέτο στα χέρια τυλιγμένο σε γυαλιστερό χαρτί κόκκινο.
     - ΄Ενα δώρο για τις γιορτές, χαμογέλασε.
     Αμήχανα το πήρε ο Απελλής.
     - Εγώ ήρθα με άδεια τα χέρια, είπε σκίζοντας το χαρτί. Δεν πρόλαβα να φροντίσω για δώρα, είχαμε απρόοπτα στο σπίτι, θα σου πω.
      Το λαμπερό κόκκινο περιτύλιγμα έκρυβε ένα βιβλίο χοντρό: ΄Ηταν οι Μεγάλες Προσδοκίες, στην έκδοση που είχε δει ο Απελλής στο βιβλιοπωλείο. Στις πρώτες σελίδες βρήκε πιασμένη μια χριστουγεννιάτικη καρτούλα:


«Οι  μέρες των Χριστουγέννων πρέπει να ξεχειλίζουν από την αγάπη που  έχουμε ο ένας για τον άλλο» – έτσι γράφει ο Ντίκενς, βρήκα τούτα τα λόγια στη γνωστή «συζήτηση με την κόρη του». Και συμφωνώ απολύτως. ΄Αλλωστε τον τελευταίο καιρό οι δικές μου οι μέρες
ξεχειλίζουν όλες ανεξαιρέτως από την ίδια αιτία!
Νιόβη


Την έσφιξε πάνω του με λαχτάρα, μαζί με το βιβλίο. Δεν αντιστάθηκε.
            - Σκέφτηκα πως θα ήθελες να το διαβάσεις έτσι ολόκληρο αυτό το μυθιστόρημα, είπε μόνο.»


(*) Από το βιβλίο Ο κόκκινος θυμός